Niebo we wrześniu

Ostatni letni i pierwszy jesienny miesiąc to czas dalszego intensywnego skracania się dnia i wydłużania nocy. Z początkiem września dzień w centrum Polski jest już o ponad trzy godziny krótszy od najdłuższego dnia w roku. Przez cały wrzesień, na krańcach północnych dzień ulega skróceniu o 2 h i 6 min, zaś na południu o 1 h 42 min.

Równonoc jesienna, czyli moment wkroczenia Słońca w znak Wagi, równoznaczny z początkiem astronomicznej jesieni na północnej półkuli naszej planety, przypada w tym roku rankiem 23 września. Faktyczne jesienne zrównanie długości dnia z długością nocy przypada jednak zawsze o około 2,5 doby później (analogicznie wiosenne zrównanie dnia z nocą ma faktycznie miejsce 2,5 doby przed wejściem Słońca w znak Barana). W tym roku dzień 25 września i noc z 25 na 26 września będą trwały dokładnie po 12 h 01 min. Pierwszy dzień astronomicznej jesieni będzie jeszcze trwał 12 h 09 min. Na takie wydłużenie dnia składają się dwa czynniki. Pierwszy wynika ze sposobu pomiaru długości dnia – od wychylenia się spod horyzontu pierwszego rąbka Słońca do zniknięcia ostatniego jego rąbka pod horyzontem, nie zaś według środka słonecznej tarczy. Drugim czynnikiem jest zjawisko refrakcji astronomicznej, polegające na załamaniu promieni świetlnych w grubej warstwie atmosfery, przez którą dociera do nas światło obiektów znajdujących się blisko horyzontu, powodujące pozorne wywyższanie obiektów, tym większe im są bliżej horyzontu. Wskutek refrakcji, gdy Słońce jest tuż pod horyzontem my widzimy je (już lub jeszcze) tuż ponad linią horyzontu. Obydwa wymienione czynniki powodują, że w sumie dzień jest o 11–12 minut dłuższy, niżby wynikało to z czysto geometrycznych rozważań.

Krótko po zmierzchu nad południowym horyzontem w komplecie są gwiazdozbiory letnie. Wysoko nad głowami góruje Wega z gwiazdozbioru Lutni, pierwsza i najjaśniejsza gwiazda trójkąta Letniego, gwiezdnego symbolu odchodzącej pory roku. W zachodniej połowie nieba są już Herkules i Wężownik z Wężem, zaś nisko nad horyzontem Skorpion z czerwonawym Antaresem, Strzelec i Koziorożec. Niemal dokładnie na zachodzie błyszczy jeszcze Gwiazda Wiosenna, czyli Arktur z gwiazdozbioru Wolarza.

Gwiazdozbiory jesienne po zmierzchu są jeszcze we wschodniej stronie nieba. W całości są już nad horyzontem Pegaz, Andromeda i Perseusz. Do kompletu brakuje jeszcze Barana i Ryb, które pojawiają się godzinę później oraz Wieloryba, na którego musimy poczekać jeszcze o godzinę dłużej.

Jesienny kwadrat, jak bywa nazywana wyraźna konfiguracja trzech najjaśniejszych gwiazd Pegaza z pierwszą z trzech jasnych gwiazd Andromedy, wznosi się najwyżej krótko po północy. Wówczas nisko nad południowym horyzontem można dostrzec najjaśniejszą z jesiennych gwiazd – pierwszej wielkości gwiazdowej Fomalhaut z gwiazdozbioru Ryby Południowej.

Na wschodzie już około północy pojawia się Byk, pierwszy z gwiazdozbiorów zimowych, które przed świtem dzielą już niebo po połowie z chylącymi się ku zachodowi gwiazdozbiorami jesiennymi.

Wrzesień jest ostatnim miesiącem wieczornej widoczności Wenus. W ciągu miesiąca zwiększa się wprawdzie o 20% jasność Wenus, szybko jednak skraca się czas jej widoczności: z blisko godziny po zachodzie Słońca na początku września do niespełna kwadransa w ostatnich dniach. Za to na niemal niezmiennym poziomie utrzymuje się przez cały miesiąc czas widoczności Marsa – zachodzi około godziny po Słońcu, przy czym jego jasność pozostaje niezmienna. W związku z przypadającą 21 września opozycją Jowisza, ta druga co do jasności planeta gości już od dłuższego czasu na niebie przez całą noc, na dodatek z maksymalną jasnością minus 2,9 magnitudo. Mamy więc bardzo dużo czasu na obserwacje nie tylko samej planety-olbrzyma, ale też wzajemnych konfiguracji jego czterech galileuszowych księżyców. Na porannym niebie mamy we wrześniu drugą w tym roku szansę dostrzeżenia Merkurego. W połowie miesiąca około zerowej wielkości gwiazdowej Merkury wschodzi ponad 1,5 h przed Słońcem.

Księżyc, podczas swej comiesięcznej wędrówki przez gwiazdozbiory zodiaku, najwyżej wznosi się rankiem 30 września, dobę przed ostatnią kwadrą, w rogach Byka, zaś najniżej nad horyzontem przemyka wieczorami 14 i 15 września, około pierwszej kwadry, w Wężowniku i Strzelcu. Miesiąc rozpoczyna i kończy Księżyc w ostatniej kwadrze. Atrakcją tegorocznej jesieni jest szczególnie spektakularny powrót okresowej komety 103P/Hartley. Nie imponująca szczególną janością, jednak wędrując m.in. przez konstelacje Pegaza, Kasjopei, Perseusza i Woźnicy, przez wiele tygodni kometa Hartleya będzie nigdy niezachodzącym obiektem okołobiegunowym.

Kometa osiągnie peryhelium 28 października, tydzień wcześniej przelatując najbliżej Ziemi – w odległości zaledwie 18 mln km od nas! Największą przewidywaną jasność (4,4 mag) osiągnie 23 października. Efemerydę na wrzesień zawiera poniższa tabelka, zaś najwyższy, wrześniowo-październikowy odcinek jej trasy na tle gwiazd przedstawia mapka.

data, 0 h UT	rektascensja h      min	deklinacja °     ‘	odl. od Słońca AU	odl. od Ziemi AU	przewidywana jasność, mag
1	22  51	+ 37  54	1,312	0,394	8,8
6	22  57	+ 40  30	1,275	0,353	8,3
11	23  05	+ 43  13	1,247	0,315	7,9
16	23  17	+ 46  05	1,213	0,286	7,4
21	23  35	+ 49  06	1,176	0,245	6,9
26	0  01	+ 52  11	1,148	0,213	6,3
30	0  32	+ 54  31	1,128	0,190	5,9

Więcej szczegółów – w tabeli wydarzeń miesiąca dzień po dniu oraz wykresach: gwiezdna panorama oraz planety.

© Jan Desselberger

---

Astronomia w radiu

W Polskim Radiu Katowice od ponad 20 lat nadawana jest popularna audycja astronomiczna dla miłośników nieba. W programie ciekawostki astronomiczne, omówienie zjawisk astronomicznych tygodnia, cotygodniowa zagadki telefoniczne, a także okolicznościowe zagadki z nagrodami.

Od grudnia ub. roku uległ zmianie termin emisji audycji. W ramach całotygodniowego cyklu Szkoły Bardzo Wieczorowej, audycja jest nadawana pod dawnym tytułem GWIAŹDZIARNIA PANA JANA nocą z piątku na sobotę od godz. 0.10 do 1.00.

W ramach audycji, na przełomie września i października rozpoczyna się kolejny, 36. JESIENNY KONKURS ASTRONOMICZNY. Na organizowany dwa razy w roku, wiosną i jesienią, konkurs składa sie cykl zagadek, których główną nagrodą jest teleskop ufundowany przez firmę UNIWERSAŁ. Podczas kolejnych pięciu audycji nadawane jest pięć zagadek telefonicznych i jedna internetowa. O zwycięstwie decyduje losowanie, w którym każdy uczestnik ma od 1 do 6 szans (losów), w zależności od liczby poprawnych odpowiedzi udzielonych na konkursowe zagadki.

Radia Katowice można słuchać na częstotliwościach: 97,0 MHz, 98,4 MHz, 102,2 MHz (Katowice) i 103,0 MHz, a także przez Internet: www.radio.katowice.pl

---